Khai quật di tích chùa Hồ Bấc xã Nghĩa Phương, huyện Lục Nam (Bắc Giang) năm 2022

Tác giả: Thân Văn Tiệp · Công bố lần đầu: Tạp chí Khảo cổ học số 1/2024

Mở đầu

Yên Tử trở thành trung tâm của Phật giáo khi vua Trần Nhân Tông đã từ bỏ ngai vàng đến đây tu hành, nghiên cứu Phật pháp, thành lập một dòng Phật giáo đặc trưng của Việt Nam, đó là dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử và trở thành vị tổ thứ nhất với pháp danh Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông (1258-1308). Ông đã cho xây dựng hàng trăm công trình lớn nhỏ trên núi Yên Tử để làm nơi tu hành và truyền kinh, giảng đạo. Sau khi ông qua đời, người kế tục sự nghiệp là Pháp Loa Đồng Kiên Cương (1284-1330), vị tổ thứ hai của dòng Trúc Lâm. Trong 26 năm tu hành, ông đã soạn ra bộ sách Thạch thất mị ngữ và cho xây dựng 800 ngôi chùa, am, tháp lớn nhỏ trong nước với hàng nghìn pho tượng có giá trị, trong đó có những chùa nổi tiếng như chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên ở Đông Triều, chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang)… (Nguyễn Lang 1979) Vị tổ thứ ba của phái Trúc Lâm là Huyền Quang Lý Đạo Tái (1254-1334).

Ngày nay, Yên Tử là một trong những trung tâm Phật giáo lớn của Việt Nam. Núi Yên Tử hiện còn lưu giữ một hệ thống các di tích lịch sử văn hóa gắn với sự ra đời, hình thành và phát triển của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Vốn là một thắng cảnh thiên nhiên, ngọn Yên Tử còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử, được mệnh danh là "đất tổ Phật giáo Việt Nam". Tại vùng núi non thiêng Yên Tử đó vốn từng có nhiều công trình kiến trúc chùa, tháp, am thờ, hệ thống đường hành hương được xây dựng, tạo nên một phức hệ hay một quần thể di tích kiến trúc Phật giáo độc đáo và mang đậm dấu ấn của nhiều thời kỳ lịch sử, kéo dài từ thời Trần (thế kỷ XIII - XIV) đến tận thời Nguyễn (thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX).

Xung quanh khu vực Đông Yên Tử có các di tích và danh thắng quan trọng như: Chùa Quỳnh Lâm, chùa Ngọa Vân, chùa Hồ Thiên (Đông Triều, Quảng Ninh), chùa Côn Sơn, chùa Thanh Mai (Chí Linh, Hải Dương).

Khu vực Tây Yên Tử, qua điều tra khảo sát xác định được nhiều dấu tích các ngôi chùa cổ Hòn Tháp (Cẩm Lý, Lục Nam), Mã Yên (Bắc Lũng, Lục Nam), Bình Long (Huyền Sơn, Lục Nam). Đây là các di tích quan trọng trong hệ thống các chùa và thiền viện gắn chặt với sự hình thành và phát triển của thiền phái Trúc Lâm, đồng thời cũng là những di tích đã được trùng tu mạnh mẽ vào thời Lê Trung hưng - song song với quá trình phục hưng của Phật giáo ở Yên Tử.

Trên đây là phần mở đầu của bài. Toàn văn (PDF, 14 trang): tải từ website khaocohoc.vass.gov.vn

Nguồn: bài của Viện Khảo cổ học trên website khaocohoc.vass.gov.vn (mục Tư liệu nghiên cứu), đăng ngày 19/09/2026 — xem bài gốc.

Về Nguồn đăng lại nguyên văn từ nguồn công khai trên website khaocohoc.vass.gov.vn, chưa có xác nhận của tác giả. Tác giả muốn gỡ, xin dùng nút Báo cáo trên trang này — Về Nguồn sẽ gỡ ngay.